سبزوار یکی از شهر های استان خراسان رضوی در ایران است. از اماکن فرهنگی - دینی - تاریخی این شهر که نباید بازدید آن را از دست داد، " مسجد جامع سبزوار " می باشد.این بنای تاریخی به قرن هشتم هجری می رسد و تقریبا ۴۰۰۰ متر مربع وسعت داشته و بنایی آجری با ملات ماسه گچ و پی‏ های آن از سنگ لاشه است. در مرمت‏ های جدید از ماسه سیمان و در برخی قسمت های آن نیز از تیر آهن نیز استفاده شده است.این مسجد از یک حیاط مرکزی و دو شبستان شرقی و غربی و دو ایوان شمالی و جنوبی تشکیل شده است. ایوان شمالی بنا به ارتفاع ۱۵ متر و عرض ۴۰ر۸ متر، با سنگ مفروش شده و دارای ازاره‏ی سنگی به ارتفاع یک متر است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۳۲. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " ایوان شمالی " lightbox = " yes " align = " center "]

این ایوان تزیینات ندارد و دو مناره‏ کوتاه با مأذنه چوبی در بالای ایوان دیده می‏ شود که در پنجاه سال اخیر به ایوان اضافه شده است. تاق این ایوان گهواره‏ای تیزه‏ دار و پوشش آن به شکل ضربی است. داخل ایوان با گچ اندوده شده و دو ورودی به شبستان‏های دو طرف ایوان دارد.

ایوان جنوبی مسجد که مدخل ورودی به گنبدخانه است ۱۷ متر ارتفاع دارد. عرض دهانه ایوان ۵ر۹ متر بوده و بر فراز این ایوان دو مناره آجری قرار دارد که در اواخر دوره قاجار به بنا اضافه شده است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۶۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " ایوان جنوبی " lightbox = " yes " align = " center "]

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۰. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " ورودی مناره آجری " lightbox = " yes " align = " center "]

در تصویری که از حدود سال ۱۳۰۰ در آلبوم‏ خانه‏ ی کاخ گلستان موجود است ایوان جنوبی مناره ندارد. پوشش ایوان به شکل رومی است و نمای آن با کاشی هفت رنگ تزیین شده است.این بنا در حال حاضر سه محراب دارد. محراب اصلی در داخل ایوان قبله قرار گرفته است. داخل محراب کثیرالاضلاع و ارتفاع آن ۲۰ر۳ متر و عرض آن ۵ر۲ متر است. قسمت فوقانی محراب مقرنس ‏های تزیینی گچی دارد.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۴۲. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " محراب کثیرالاضلاع " lightbox = " yes " align = " center "]

ازاره سنگی بنا چند نوع است و در سی سال اخیر نصب شده است. ازاره‏ حیاط به ارتفاع ۱۰ر۱ متر به شکل پلاک ‏های کوچک و ازاره‏ شبستان‏ ها به ارتفاع ۲۰ر۱ و ۴۰ر۱ متر به شکل قطعات بزرگ سنگ با حاشیه‏ سنگ سیاه است.

شبستان‏ های این مسجد در هر طرف شکل‏ ها و پوشش ‏های متفاوتی دارد.شبستان ‏های ضلع جنوبی که در دو طرف گنبدخانه قرار دارد شامل هشت دهانه تاق است که گنبدهای حجیم به شکل کلمبه دارد.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۸۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " شبستان ‏های ضلع جنوبی " light‏های تزیینی گچی دارد.

ارتفاع گنبدهای کلمبه‏ ی این قسمت ۹ متر است که با دمغازه اجرا شده است. پوشش ‏های این قسمت مسجد بسیار هنرمندانه اجرا شده و احتمالا کهن‏ ترین پوشش‏های مسجد است. این شبستان دهانه‏ های باز رو به حیاط دارد و به عنوان شبستان تابستانی مورد استفاده است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۵۲. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " شبستان ‏های ضلع جنوبی " lightbox = " yes " align = " center "]

شبستان شمالی و غربی که نسبت به شبستان جنوبی از قدمت کمتری برخوردار است پوشش کوتاه‏تری دارد که پوشش این قسمت نیز به شکل تاق و چشمه است و مانند بیشتر پوشش‏ های کلمبه با دمغازه اجرا شده و ارتفاع این پوشش‏ های ۶ متر است. چند مورد از پوشش ‏های این قسمت تاق‏ گهواره‏ای است، این پوشش ‏ها به جز پوشش ‏های ورودی ۴۷ چشمه تاق است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۲۰. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " ایوان شمالی " lightbox = " yes " align = " center "]

در قسمت میانی ضلع غربی شبستان پیش تاق ورودی به ارتفاع ۷ متر قرار دارد که دارای پوشش کجاوه است. رواق ‏های بخش غربی شبستان درب های مشبک چوبی دارد که حدود ۳۰ سال قبل نصب شده است.

شبستان شرقی مسجد در ابتدا شبستان زیرزمینی بوده که به عنوان شبستان تابستانی مانند حوض‏خانه مورد استفاده قرار می‏گرفته است. اعتمادالسلطنه می‏نویسد: «در طرف مشرق مسجد، شبستانی زیرزمینی است و بالای آن نیز شبستان بهاری ساخته…».

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " نمای بیرونی شبستان شرقی مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

سقف این شبستان از کف مسجد قدری بلندتر بوده و در شب‏ های تابستان در ماهتابی و پشت‏بام این شبستان به عبادت می ‏پرداخته ‏اند. بر اساس کتیبه ه‏ای که در پیش تاق ورودی شبستان به خط نستعلیق، بر کاشی نوشته شده است: این شبستان به خرج میرزا حسین خان غنی و به سعی آیت الله میرزا حسین فقیه در شوال ۱۳۸۵ ه ق برابر با ۱۳۴۴ ه ش بازسازی شده است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۷. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " کاشی های رنگی استفاده شده در نمای مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

حیاط(میان سرا) به ابعاد ۵۵ر۳۰ ضربدر ۹۰ر۳۷ متر با سنگ مفروش شده است. تاریخ اولین سنگ فرش حیاط - به جای آجر فرش - بر اساس کتیبه، سال ۱۲۷۶ ق است. در قسمت میانی حیاط صفحه ه‏ایی است که ۲۰ سانتی‏متر از بقیه‏ حیاط بلندتر است.

یکی از بخش ‏های ارزشمند این بنا گنبد پشت ایوان جنوبی است، که یک پوسته و به شکل عرقچین به ارتفاع ۸۰ر۱۲ متر است. گوشه‏ سازی گنبد با سه کنج ‏ها کشیده به شیوه گنبدهای دوره تیموری اجرا شده است. عرقچین میانی روی چهار نیم ‏تاق قرار گرفته است و کاربندی تزیینی دارد که در سال‏های اخیر ناشیانه با خطوط آبی تزیین شده است. سه کنج‏ها نیز مقرنس گچی دارد.

خواجه علی موید یکی از امیران حکومت سربداران، دستور ساخت این مسجد را صادر کرده تا از دروازه عراق و دروازه مشهد(در بخش غربی و شرقی شهر) قابل رویت باشد.

به این مسجد مسجد هفت رنگ هم گفته می شود چرا که کاشی های استفاده شده در تزئینات محدوده آن از این گروه به شمار می روند. معماری بنا به طور کامل با اقلیم کویری شهر تطابق دارد؛ ایوان های مسجد با دهانه های رفیع و گسترده باد را از سمت شمالی بنا وارد کرده و با گذر آن از روی حوض مرکزی مسجد، طراوت و خنکی را به محل نمازگزاران وارد می کند.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۶۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " نمای پشت ایوان شمالی " lightbox = " yes " align = " center "]

در مسجد سبزوار کتیب ه‏ای تاریخی که سال بنای مسجد را مشخص می‏کند وجود ندارد؛ ولی اکثر منابع و سفرنامه ‏های روزگار قاجار به پی‏اف کندن مسجد در روزگار حکومت سربه‏داران اشاره دارد.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۱۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " کتیبه های تاریخی موجود در مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

اعتمادالسلطنه در مرآت البلدان پیرامون مسجد جامع سبزوار می‏نویسد:گویند مسجد جامع سبزوار را خواجه علی مؤید، آخرین حکمران سربه‏داران که معاصر امیر تیمور بوده و به خدمت او شتافته، بنا کرده است. چندین مرتبه این مسجد تعمیر و مرمت شده، چند سال قبل که آب‏انبار محاذی مسجد را تعمیر می‏نمودند سنگی پیدا نمودند که چند شعری روی آن مرتسم بود. از جمله شعری که حاوی این ماده تاریخ است:

معمار صنع از پی تاریخ سال گفت یکتای مسجد آمده چون مسجدالحرام‏

بنابراین اگر این شعر را ماده تاریخ مسجد بدانیم، در سال هزار و چهل و چهار ساخته شده است، در عهد سلاطین صفویه.با توجه به قسمت اول نوشته‏ اعتمادالسلطنه، و دیگر نوشته‏ ها و شیوه‏ ساخت و ساز بخش ‏های کهن بنا، به ویژه گنبد مقصوره‏ آن، بنای اولیه را می‏توان مربوط به سبک آذری(ایلخانی، تیموری) دانست، هر چند در مرمت‏ها و ساخت و سازهای بعدی اکثر بخش‏های مسجد از حالت اولیه خود خارج شده است، به نظر می ‏رسد کتیبه‏ ۱۰۴۴ ق که اعتمادالسلطنه به آن اشاره کرده کتیبه‏ مرمتی بوده است، زیرا کتیبه‏ دیگری به تاریخ ۹۷۹ ق در مسجد موجود است که متأسفانه تاریخ کتیبه از میان رفته ولی اعتمادالسلطنه آن را با ذکر تاریخ در مطلع ‏الشمس معرفی کرده است.

کهن‏ ترین کتیبه‏ تاریخ‏دار مسجد سنگی است که به خط ثلثدر هشت سطر نوشته شده. در حال حاضر ابتدا و انتهای کتیبه شکسته است. ولی اعتمادالسلطنه در سال ۱۳۰۰ ق سنگ را دیده و تاریخ ۹۷۹ ق را بر آن خوانده است. مضمون آن - که در دوران شاه طهماست اول صفوی نوشته شده - این است که فرمان داده شده که گورکنان و غسالان حق دریافت پول را از مردم در برابر کار خود ندارند و دست مزد آنان به وسیله‏ حاکم از عواید دولت پرداخت شود.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۳. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " کهن‏ ترین کتیبه‏ تاریخ‏دار مسجد سنگی است که به خط ثلثدر هشت سطر نوشته شده است " lightbox = " yes " align = " center "]

دیگر کتیبه‏ های تاریخ‏دار بنا دو کتیبه‏ نصب شده در پخی دو طرف ایوان شمالی به تاریخ ۱۱۳۶ ق است. کتیبه‏ی سمت غربی حکمی است از شاه تهماسب دوم صفوی که دریافت پیش‏کش ورود را موقوف داشته است و سمت شرقی ایوان سنگ دیگری به همین مضمون نصب است ولی حاکی از تعهد متصدی دریافت پیش‏کش ورود - محمد امین الحسینی - است. این کتیبه در واقع یک نوع التزام و تعهد است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۴. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " کتیبه‏ تاریخی‏ مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۲. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " کتیبه‏ تاریخی‏ مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

دیگر کتیبه‏ بنا، سنگی است به تاریخ ۱۲۷۶ ق که بر صفه وسط حیاط به صورت ایستاده نصب شده و حاکی از این است که کسی صفه را ساخته و حیاط و صفه را سنگفرش کرده است. مولوی در آثار باستانی خراسان این کتیبه را جزو کتیبه‏ های مفقود شده‏ مسجد نوشته، حال آنکه بر صفه نصب است.

بر اساس روایت های تاریخی، مسجد جامع سبزوار، پیش از ۱۳۱۵ هجری شمسی و در سالهای اولیه حکومت پهلوی، بر بدنه‏ بازار سرپوشیده‏ ی قدیم شهر قرار داشته تا از بیشترین تسلط و حضور بر بافت صلیبی شهر که در محور خیابان های اصلی آن بوده، بهره ببرد. اما تغییرات شهری، جایگاه مسجد را در حال حاضر به حاشیه خیابان اصلی شهر یعنی خیابان بیهق کشانده و بخشی از ضلع جنوبی بنا را هم به دلیل دخل و تصرف های بسیار با چالش جدی مواجه کرده است.

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۸. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

زیبایی مسجد جامع سبزوار را شیرین سخنان سبزواری و بسیاری از سیاحانی که روزگاری مهمان این شهر بوده اند سروده اند؛ در این میان اما " ابن یمین فرومدی، شاعر عصر سربداری که خود یکی از مهمترین شاعران عصر خویش است، در شعر کوتاهی آورده است:حبّذا طاقی که جفت این رواق اخضر استوز بلندی مر زمین را آسمانی دیگر استمسجد جامع همی خوانندش اما جنتی استو اندر و فواره ای مانند حوض کوثر استآب آن فواره تا سر برزد از جیب زمیناز رشاش او هوا را دائماً دامن تر است.

دیگر تصاویر از مسجد جامع سبزوار:

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۲۲. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " نمای بیرونی شبستان غربی مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۹. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۱۵. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

[image src = " http: / / www. fa. moslempress. com / content / uploads / ۲۰۱۵/۰۵ / ۲۱۱. jpg " width = " ۶۰۰ " height = " ۴۵۰ " title = " مسجد جامع سبزوار " lightbox = " yes " align = " center "]

بازنشر تصاویر فقط با لوگوی MuslimPress امکان پذیر است.