چهاردهم سپتامبر، روزی است که بزرگ‌ترین سازمان تأثیرگذار بر سیاست های نفت و بازار نفت توسط پنج کشور تأسیس شد. نگاهی به روند و کارکرد این سازمان در ۵۳ سالگی‌اش به خوبی جایگاه و قدرت آن را نمایش می‌دهد. چهاردهم سپتامبر مصادف است با سالروز تأسیس اوپک یا‌‌ همان سازمان کشورهای صادر کننده نفت؛ سازمانی که در نتیجه کنفرانس بغداد در همین تاریخ تشکیل شد و بر پایه آن، پنج کشور بزرگ تولید کننده نفت، ایران، عراق، عربستان سعوی، کویت و ونزوئلا تصمیم به یکپارچه سازی تصمیمات در سیاست های، عرضه، فروش و صادرات نفت گرفتند. در واقع آن گونه که خود اوپک در تاریخچه‌اش آورده است، تأسیس این سازمان بیش از همه برگرفته از تغییرات اساسی در سیاست و اقتصاد بین الملل بود که از پس تغییرات ژئوپولتیکی آن زمان و سر برآوردن کشورهای جدید و تازه استقلال یافته و در حال توسعه رقم خورده بود. آن زمان بازار نفت به شدت تحت تسخیر شرکت های غول نفتی غربی بود که به «هفت خواهران» معروف بودند. با تأسیس اوپک و اعلام حق فسخ ناشدنی کشور‌ها برای حاکمیت و مدیریت منابع طبیعی خود، به یکباره این انحصار در بازار نفت شکست و خود کشورهای صادر کننده، تعیین کننده سیاست های مربوط به نفت شدند. قدرت این سازمان، هنگامی به رخ کشیده شد که در سال ۱۹۷۳ تحریم نفتی علیه آمریکا و اسرائیل را به اجرا گذاشتند که منجر به کاهش عرضه نفت در بازار و در پی آن افزایش یکباره و شدید بهای نفت و ایجاد رکود در اقتصاد غرب شد. از آن زمان تا امروز اوپک سیاستگذار اصلی بازار نفت با تولید و عرضه بیش از ۴۰ درصد نیاز نفت جهانی بوده است. تاریخ نمای اوپک: ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰: تأسیس سازمان توسط پنج غول بزرگ تولید کننده نفت. فواد روحانی از ایران به عنوان نخستین دبیر کل این سازمان انتخاب شد که در سال ۱۹۶۴ عبدالرحمان بزاز از عراق جانشین وی شد. ۳ فوریه ۱۹۷۱: اوپک تصمیم گرفت که قیمت نفت را بدون مشاوره و دخالت خریداران تعیین کند. ۱۶ اکتبر ۱۹۷۳: کشورهای عرب عضو اوپک تصمیم به تحریم نفتی غرب و ژاپن گرفتند. روز بعد وزرای نفت پنج کشور: الجزایر، بحرین، مصر، لیبی و سوریه تصمیم به یک تحریم همه جانبه گرفتند که تا مارس ۱۹۷۴ پابرجا بود و منجر به چهار برابر شدن قیمت نفت شد. ۲۰ اکتبر ۱۹۷۳: کشورهای عرب عضو اوپک در پی جنگ اعراب و اسرائیل، تصمیم به تحریم نفتی ایالات متحده آمریکا گرفتند. این تحریم‌ها در ۱۹۷۳ منجر به آن شد که ژاپن برای نخستین بار بحران نفتی را تجربه کند و آمریکا با کاهش شدید سوخت مواجه شود. ۶ مارچ ۱۹۷۵: اوپک نشستی را برای اولین بار با سران عالی رتبه برگزار کرد. در این نشست، الجزایر به میانجی گری میان ایران و عراق برای پایان دادن به اختلافات مرزی پرداخت که نتیجه آن قرارداد الجزایر بود. همچنین منجر به آن شد که ایالات متحده ناگهانی حمایت خود از شورشیان کرد عراق را قطع کند. ۲۱ دسامبر ۱۹۷۵: در اتریش و در شهر وین، در جایی که نشست سران در حال برگزاری بود، یک گروگانگیری تروریستی اتفاق افتاد که در آن، شماری از وزرای نفت اوپک و همچنین وزیر نفت عربستان، شیخ احمد زکی یمنی به گروگان گرفته شدند. در این گروگانگیری، سه تن کشته و وزاری گروگان گرفته شده با یک هواپیما به آفریقای شمالی برده شدند که برای آزادی آن‌ها تقاضای یک میلیارد دلار شد. آخا ایلیچ رامیرز سانچز معروف به «کارلوس شغال» بعد‌ها مسئولیت طراحی این حمله را بر عهده گرفت و در سال ۲۰۰۱ آلمان فردی به نام هانس خواکیم کلین را به اتهام همکاری در این گروگانگیری به ۹ سال حبس محکوم کرد. ۲۶ ژوئن ۱۹۷۹: اوپک تصمیم به افزایش بهای نفت در بازار جهانی گرفت که تأثیرات خود را در جولای‌‌ همان سال به شدت نشان داد. ۱۹۹۲: اکوادور با بدهی برابر با ۵.۷ میلیون دلار عضویت در اوپک را ترک کرد. در ۲۰۰۷ دوباره برنامه پیوستن به اوپک را در پیش گرفت. ۲۸ مارس ۲۰۰۰: یازده عضو اوپک تصمیم به افزایش سقف تولید برابر با ۱.۴۵ میلیون بشکه در روز گرفتند. این برای اولین بار بود که ایران در رأی گیری برای افزایش سقف تولید شرکت مثبت داشت که بیش از همه برای حفظ بازار نفتش بود. ۱۷ مارس ۲۰۰۱: سران اوپک تصمیم به کاهش سقف تولید خود به میزان یک میلیون بشکه در روز گرفتند که به دنبال آن بتوانند جلوی سقوط مداوم بهای نفت را بگیرند. بوش رئیس جمهور وقت آمریکا، این کار اوپک را «نا‌امید کننده» خواند. در دسامبر‌‌ همان سال روسیه نیز موافقت کرد که صادرات نفت خود را در راستای همکاری با اوپک کاهش دهد. این روند کاهش در صادرات و تولید نفت اوپک برای مدت چند سال ادامه داشت، به گونه‌ای که در سال ۲۰۰۴ اعضا سه بار برای کاهش سقف تولید رأی دادند. در اواخر این سال، اما اوپک در پی افزایش بهای شدید نفت، سقف تولید را افزایش داد. ۳۰ ژانویه ۲۰۰۵: اوپک اعلام کرد که در بهار قیمت نفت که نزدیک به ۵۰ دلار بود، همچنان افزایش خواهد داشت. الجزایر مخالفت خود را با افزایش دوباره سقف تولید اوپک اعلام کرد. اما زمانی که اتحادیه اروپا پیش بینی رشد اقتصادی خود را کاهش داد، بار دیگر اوپک شروع به بحث پیرامون افزایش سقف تولید کرد. در ژوئن‌‌ همان سال پانصد هزار بشکه دیگر به سقف تولید اوپک اضافه شد و در آگوست ۲۰۰۵ سقف تولید اوپک به بالا‌ترین رقم در ۲۶ سال رسید. ۱۱ اکتبر ۲۰۰۶: اوپک تصمیم به کاهش تولید یک میلیون بشکه نفت گرفت. روند افزایشی قیمت نفت با این تصمیم اوپک تشدید شد. ۱۸ نوامبر ۲۰۰۷: در پی آغاز رکود اقتصادی، سومین جلسه عالی سران اوپک در ۴۷ سال از زمان تأسیس برگزار و طی آن دوباره بر کاهش سقف تولید در پی کاهش قیمت نفت تأکید شد. ۲۴ اکتبر ۲۰۰۸: در پی سقوط شدید بهای نفت و عمق گرفتن رکود اقتصادی، اوپک در یک جلسه فوق العاده هشدار داد که سقف تولید نفت را ۱.۵ میلیون بشکه کاهش دهد؛ اما به رغم این هشدار بهای نفت ۷ درصد دیگر کاهش یافت. ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸: اوپک با کاهش ۲. ۲ میلیون بشکه‌ای در سقف تولید نفت، رکورد کاهش تولید را شکست. در سال های اخیر و به ویژه از ابتدای سال ۲۰۰۹ اوپک تحت تأثیر رکود اقتصادی غرب، بیشتر سیاست های هماهنگ با اقتصاد غرب را دنبال کرده  و از حالت یک سازمان مستقل نفتی تقریبا خارج شده است؛ اما با  وجود این، هم اکنون نیز با داشتن بیش از ۴۰ درصد تولید نفت جهانی و خروجی بیش از سی میلیون بشکه در روز، تأثیرگذار‌ترین سازمان بر سیاست‌ها و قیمت جهانی نفت است./