گویی زمانی‌که قرآن ویژگی‌های فرعون و فرعونیان را برمی‌شمارد، نظام سلطه حال حاضر جهان را توصیف می‌کند.
واژه استکبار با مشتقات آن ۴۸ بار در قرآن کریم آمده است(+). در این نوشتار تلاش می‌کنیم به کمک منابع مختلف، مفهوم استکبار در قرآن را بررسی کنیم.معنی استکباراستکبار به معناىبرترى خواهى(التحقیق، ج‌۱۰، ص‌۱۸)،امتناع از پذیرش حق از روى عناد(لسان العرب، ج‌۱۲، ص‌۱۳) وتکبّر و خود بزرگ‌بینى دروغین(مجمع‌البحرین، ج‌۴، ص‌۹) است.(+) در اصطلاح دینی و قرآنی، کِبر، تکبّر و استکبار قریب المعنی هستند؛ کبر حالتی است که إنسان نفس خویش را بزرگتر از آنچه هست ببیند، و کبر کفار این است که از گفتن " لا إِله إِلَّا اللهُ " استکبار ورزند؛ این یعنی شرک به خدا؛ پس بزرگترین تکبّر برای خداوند است، به سبب امتناع از پذیرش حق؛ به عبارتی استکبار یعنی امتناع از قبول حق از روی عناد و تکبّر(بزرگ­بینی خویش).(+) طبق آیات کلام الهی،بدترین اقسام استکبار عدم‌ تمکین و تواضع در برابر فرمان خداوند و انبیاى الهى است.(نثر طوبى، ج‌۲، ص‌۳۲۵) آیه ۳۱ سوره جاثیه:«و اَمَّا الَّذینَ کَفَروا اَفَلَم‌تَکُن ءایتى تُتلى عَلَیکُم فَاستَکبَرتُم و کُنتُم قَومًا مُجرِمین»و اما کسانى که کافر شدند[به آنان گفته شود:] مگر آیات من بر شما خوانده نمى ‏شد و گردنکشى کردید و مردمى گناهکار بودید.این آیه با اشاره به این نکته که استکبار نشانه لجاجت و عدم پذیرش آیات و دستورات الهی از سوی کافران است، ریشه‏ جرم و گناه را نیز در کفر و تکبّر معرفی می کند.آیه ۸۷ سوره بقره:«ولَقَد‌ءاتَینا موسَى الکِتبَ وقَفَّینا مِن بَعدِهِ بِالرُّسُلِ وءاتَینا عیسَى ابنَ مَریَمَ البَیِّنتِ واَیَّدنهُ بِروحِ القُدُسِ اَفَکُلَّما جاءَکُم رَسولٌ بِما لاتَهوى اَنفُسُکُمُ استَکبَرتُم فَفَریقًا کَذَّبتُم وفَریقًا تَقتُلون»و البتّه به موسى کتاب دادیم و پیامبرانى را از پى او فرستادیم و به عیسى بن مریم حجت‏هاى روشن عطا کردیم و او را با روح القدس تأیید نمودیم. پس آیا هر بار پیامبرى چیزى برایتان آورد که دلخواه شما نبود تکبّر ورزیدید پس گروهى را تکذیب کردید و گروهى را مى‏ کشتید. در این آیه با اشاره به این نکته که هر کس تسلیم حقّ نباشد، مستکبر است، هوی و هوس را با هدایت در تضاد دانسته و بیان می‌کند، هوى پرستى، انسان را تا پیامبرکشى پیش مى ‏برد.مصداق مستکبران در قرآننمونه‌هایى از مستکبران که در قرآن کریم شرح داده شده‌اند:-خاندان فرعون و سران قوم و سپاهیانش؛(اعراف / سوره۷، آیه۱۳۳؛ قصص / سوره۲۸، آیه)- قارون؛(عنکبوت / سوره۲۹، آیه۳۹)- هامان؛(عنکبوت / سوره۲۹، آیه۳۹)- بنی‌اسرائیل؛(بقره / سوره۲، آیه۸۷)- اشراف مدین؛(قوم شعیب)؛(اعراف / سوره۷، آیه۸۸)- قوم عاد؛(فصّلت / سوره۴۱، آیه۱۵)- قوم ثمود؛(اعراف / سوره۷، آیه۷۶-۷۵)- مشرکان و اشراف قریش و عرب؛(فرقان / سوره۲۵، آیه۳۱؛ لقمان / سوره۳۱، آیه۷؛ فاطر / سوره۳۵، آیه۴۳؛ سبأ / سوره۳۴، آیه۳۳-۳۱؛ مجمع‌البیان، ج‌۸، ص‌۶۱۳)- کفّار؛(مؤمنون / سوره۲۳، آیه۶۷؛ مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۱۷۸‌‌۱۷۹)- منافقان؛(منافقون / سوره۶۳، آیه۵؛ نوح / سوره۷۱، آیه۷؛ المیزان، ج‌۱۹‌، ص‌۲۸۱؛ المیزان، ج‌۱۹‌، ص‌۲۸۵؛ المیزان، ج‌۱۹‌، ص‌۲۸۷؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۹)(+)زمینه‌ها و عوامل پیدایش استکبار:استکبار، گاه از فرد یا گروه یا جامعه‌اى نسبت به دیگر افراد، گروه‌ها و جوامع ضعیف سر‌مى‌زند که همان طلب سیطره و بزرگى کردن بر دیگران است. آیه ۴ سوره قصص: «اِنَّ‌ فِرعَونَ عَلا فِى‌الاَرضِ و جَعَلَ اَهلَها شِیَعًا یَستَضعِفُ طَائِفَةً مِنهُم…» همانا فرعون در زمین سربرافراشت و مردم آن را چند فرقه‏ اى کرد. گروهى از آنها را به زبونى مى‏ کشید، پسرانشان را سر مى‏ برید و زنانشان را زنده مى‏ گذاشت. به راستى که وى از فسادکاران بود. در این آیه تفرقه اندازی، بارزترین اهرم سلطه مستکبرین بر مردم است. آیه ۳۹ سوره قصص: «وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لَا یُرْجَعُونَ» و او و سپاهیانش در زمین به ناحق سرکشى کردند و پنداشتند که ایشان به سوى ما بازگردانده نمى‏ شوند. غفلت از گذرا بودن دنیا و گمان به جاودانگی، زمینه ساز خوى‏ استکبارى و عدم اعتقاد و توجّه به معاد و حساب، زمینه‏ شکل گیرى‏ استکبار است. در زیر به مواردی که باعثپیدایش استکبار می شود اشاره می کنیم:۱. مال و ثروت فراوان:یکی از زمینه های گرایش به استکبار تمکن مالی بیان شده است، مانند استکبار فرعون: سوره زخرف آیه ۵۱:«و نادى فِرعَونُ فى قَومِهِ قالَ … و هذِهِ الاَنهرُ تَجرى مِن تَحتى اَفَلا تُبصِرون»و فرعون در میان مردمش بانگ برآورد[و گفت:] اى قوم من! آیا حکومت مصر و این نهرها که از زیر[کاخ‏هاى‏] من جارى است از آن من نیست؟ آیا نمى‏ بینید؟این آیه اشاره به این مطلب دارد که طاغوت چون منطق ندارد، به کاخ و مال خود تکیه مى‏ کند و در این مورد از مردم هم مى ‏خواهند که عقلشان در چشمشان باشد.سوره یونس آیه ۸۸:«و قالَ موسى رَبَّنا اِنَّکَ ءاتَیتَ فِرعَونَ و مَلاََهُ زینَةً واَمولاً فِى‌الحَیوةِ الدُّنیا…»و موسى گفت: پروردگارا! تو فرعون و مهترانش را در زندگى دنیا زینت و مال و منال داده‏اى، پروردگارا، تا[بندگانت را] از راه تو گمراه کنند. پروردگارا! اموالشان را نابود و دل‏هایشان را سخت گردان که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند.این آیه با اشاره به این که مال و دارایى، نشانه‏ محبوبیّت نزد خدا نیست این نکته را یاد آور می شود که سرمایه و مال نزد افراد ناصالح، سبب انحراف و اغفال می گردد.امروز نیز نظام سلطه با شبکه گسترده اقتصادی خود شرکت های چند میلیتی و سیستم بانکی و انحصاری خود بر دنیا حکومت می‌کند.۲. قدرت نظامی و موقعیت سیاسی - اجتماعیقرآن کریم در آیه ۵۱ سوره زخرف، درباره فرعون مى‌فرماید:«و نادى فِرعَونُ فى قَومِهِ قالَ یقَومِ اَلَیسَ لى مُلکُ مِصرَ…»و فرعون در میان مردمش بانگ برآورد[و گفت:] اى قوم من! آیا حکومت مصر و این نهرها که از زیر[کاخ‏هاى‏] من جارى است از آن من نیست؟ آیا نمى‏ بینید. آیه ۱۵ سوره فصلت:«فَاَمّا عادٌ فاستَکبَروا فِى‌الاَرضِ بِغَیرِ الحَقِّ و‌قالوا مَن اَشَدُّ مِنّا قُوَّةً…»و امّا عادیان، به ناحق، در زمین سر برافراشتند و گفتند: چه کسى از ما نیرومندتر است؟ آیا ندانسته‏ اند که آن خدایى که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و[به خاطر این احساس قدرت‏] آیات ما را انکار مى‏ کردند. در قرآن با بیان این موضوع که استکبار، مایه‏ هلاکت است، تکبّر انسانِ ضعیف در برابر خداوند قهار را کاملا نابجا دانسته و برای عبرت، قدرت غرور آفرین قوم عاد را بیان مى‌کند که مسبب از بین رفتن این قوم گردید. با این وصف صرف هزینه های هنگفت برای تجهیز نظامی و ایجاد پایگاه های نظامی در سراسر دنیا و ساخت بمب هسته ای و شیمیایی و مدیریت بر تجارت اسلحه در جهان توسط سلطه گران کاملا قابل درک است.۳. فقر فرهنگى و عدم استقلال فکرى مستضعفان:تهى کردن مستضعفان از اتکاى به نفس و خودباورى توسط مستکبران، از دیگر عوامل پیدایش استکبار است. آیه ۵۴ سوره زخرف:«فَاستَخَفَّ قَومَهُ فَاَطاعوهُ اِنَّهُم کانوا قَومًا فسِقین»پس قوم خود را سبک مغز گردانید در نتیجه اطاعتش کردند.حکومت حاکمان بر مردم در نظام باطل، بر اساس استخفاف و تحقیر مردم است ولى اطاعت مردم در نظام حقّ، یا بر اساس انتخاب احسن است.گاهى افزون بر مستکبران، خود مستضعفان نیز در ایجاد استکبار نقش دارند و به تبلیغات و دسیسه‌ها و تهاجم فرهنگى مستکبران پاسخ مثبت داده، از آنها پیروى مى‌کنند: آیه ۴۷ سوره غافر:«…فَیَقولُ الضُّعَفؤُا لِلَّذینَ استَکبَرُوا اِنّا کُنّا لَکُم تَبَعًا…»و آن‏گاه که در آتش به مجادله برخیزند، ضعیفان به مستکبران گویند: ما پیرو شما بودیم آیا مى‏ توانید مقدارى از این آتش را از ما دفع کنید. احساس حقارت و خود کم بینى افرادى را به جمع شدن دور طاغوت‏ها وادار مى‏ کند ولى مشکلات دنیوى مجوّز سرسپردگى به طاغوت نیست، بلکه این سرسپردگى انسان را به دوزخ خواهد کشاند. آیه ۳۱ سوره سبأ:«وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلَا أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ»و کسانى که کافر شدند گفتند: نه به این قرآن و نه به آن[کتاب‏هایى‏] که پیش از آن است هرگز ایمان نخواهیم آورد. و اى کاش این ظالمان را هنگامى که در پیشگاه پروردگارشان بازداشت شده‏ اند ببینى که[چگونه‏] سخن را به یکدیگر برمى‏ گردانند[و جدل مى‏ کنند و] ضعیفان به مستکبران گویند: اگر شما نبودید حتما ما مؤمن مى‏‌شدیم.در این آیه با اشاره به این نکته که مستضعفانى که پیرو مستکبرانند نیز مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت، بیان می کند که هیچ گونه توجیهی در مورد عملی که از افراد سر زده پذیرفته شده نیست و با توجیه گناه نمی توان از عذاب آن گریخت.آیه ۳۲ سوره سبأ:«قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءکُم بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ»مستکبران به ضعیف شدگان گویند: مگر ما بودیم که شما را از هدایت پس از آن که به سوى شما آمد بازداشتیم؟ بلکه خودتان گناهکار بودید. آیه ۳۳سوره سبأ:«وَقَالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»و ضعیف شدگان به مستکبران گویند:[نه،] بلکه نیرنگ شب و روز[شما بود]، آن گاه که ما را وادار مى‏ کردید که به خدا کافر شویم و براى او همتایانى قرار دهیم. و هنگامى که عذاب را ببینند پشیمانى[خود] را پنهان مى‏ دارند و در گردن‏هاى کسانى که کافر شدند غل‏‌ها مى اندازیم، آیا جز به سزاى آنچه انجام مى‏ دادند مى‏ رسند؟ دسیسه های مستکبران تلاش شبانه‌روزى آنان براى القاى اندیشه‌هاى خود به مستضعفان و تشویق آنان به پیروى از خود است که این پیروی مستضعفان از مستکبران به سبب استضعاف فرهنگى است که در اغلب موارد با ضعف اقتصادى و نظامى نیز توأم است.استضعافى که این‌گونه ایجاد شده دست کمى از استکبار ندارد، زیرا چنین مستضعفانى در گمراهى و عذاب اخروى با مستکبران همراه و همگام‌اند.در حال حاضر امپریالیسم فرهنگی نظام سلطه غربی بر جهان از طریق کنترل رسانه‌ها، ماهواره‌ها، هالیوود، بازی‌ها، اینترنت و … تنها بخش کوچکی از پروژه ایجاد استضعاف فکری در جوامع پیرامونی است.۴. توهم برترى در آفرینش:اعتقاد به برترى گوهر خلقت نیز از عوامل ایجاد استکبار است. آیه ۷۵ سوره ص:«قالَ یاِبلیسُ ما مَنَعَکَ اَن تَسجُدَ لِما‌خَلَقتُ بِیَدَىَّ اَستَکبَرتَ اَم کُنتَ مِنَ العالین»گفت: اى ابلیس! چه چیز تو را بازداشت از این که براى چیزى که به دستان قدرت خود آفریدم سجده کنى؟ آیا خود را بزرگ پنداشتى یا[واقعا] از بلند پایگان بودى؟ آیه ۷۶ سوره ص:«قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ»گفت: من از او بهترم، مرا از آتش و او را از گل آفریدى آیه ۱۲ سوره اعراف:«قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَاْ خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ»فرمود: چه چیز تو را از سجده کردن بازداشت وقتى که به تو امر کردم؟ گفت: من از او بهترم مرا از آتش آفریدى و او را از گل. در این آیات اعتقاد شیطان به برترى مادّه خلقت خویش(آتش) بر مادّه آفرینش انسان(خاک) است، ولی در تفسیر این آیه ضمن رد این اعتقادات آمده است که مقایسه‏ هاى ظنّى نمى‏ تواند سرچشمه‏ ارزیابى درست باشد، و برتربینی و نژاد پرستى تفکّر شیطانى است.نژادپرستی و خودبرتربینی نژادی از جنس صهیونیستی در روزگار ما را شاید بتوان اصلی‌ترین عامل انحطاط و بدبختی بشریت نام برد. این نوع نژادپرستی به شکل گیری نوعی از نظام سلطه انجامیده که علاوه بر اشغال سرزمین و کشتار زنان و کودکان فلسطینی؛ از طریق سلطه فرهنگی و رسانه‌ای خود به دنبال سلطه بر اذهان جهانیان است.۵. کفر:آیه ۳۴ سوره بقره:«اِلاّ اِبلیسَ اَبى واستَکبَرَ وکانَ مِنَ الکفِرین»و آن گاه که به فرشتگان گفتیم: براى آدم سجده کنید، پس همه سجده کردند، جز ابلیس که ابا کرد و برترى جست و از کافران گردید. آیه ۷۴ سوره ص:«اِلاّ اِبلیسَ استَکبَرَ وکانَ مِنَ الکفِرین»مگر ابلیس که بزرگى فروخت و از کافران شد. آیه ۵۹ سوره زمر:«بَلى قَد جاءَتکَ ءایتى فَکَذَّبتَ بِها واستَکبَرتَ و کُنتَ مِنَ الکفِرین»[به او گفته مى ‏شود]: آرى، آیات من بر تو آمد و آنها را تکذیب کردى و تکبّر نمودى و از کافران شدى. در این آیات تکذیب آیات و نشانه های الهی باعثتکبر و استکبار و ورود به جرگه کافران معرفی شده است. گسترش بی ایمانی، فرقه های شرک آلود انحرافی، هم‌جنس‌گرایی، شیطان پرستی و … در عصر حاضر نشانی از سیطره استکبار بر بخش بزرگی جهان است.۶. هواى نفس و خودپرستى:سوره بقره آیه ۸۷:«… اَفَکُلَّما جاءَکُم رَسولٌ بِما لاتَهوى اَنفُسُکُمُ استَکبَرتُم فَفَریقًا کَذَّبتُم وفَریقًا تَقتُلون»و البتّه به موسى کتاب دادیم و پیامبرانى را از پى او فرستادیم و به عیسى بن مریم حجت‏‌هاى روشن عطا کردیم و او را با روح القدس تأیید نمودیم. پس آیا هر بار پیامبرى چیزى برایتان آورد که دلخواه شما نبود تکبّر ورزیدید پس گروهى را تکذیب کردید و گروهى را مى‏ کشتید.طبق این آیه الهی همانطور که هدایت، با هوى وهوس سازگار نیست، در این راه کسى که تسلیم حقّ نباشد، مستکبر است و تسلیم حق نبودن و هوى پرستى، انسان را تا پیامبرکشى پیش مى‌برد.۷. گناه و جرم پیشگى:آیه ۳۱ سوره جاثیه:«و اَمَّا الَّذینَ کَفَروا اَفَلَم تَکُن ءایتى تُتلى عَلَیکُم فَاستَکبَرتُم وکُنتُم قَومًا مُجرِمین»و اما کسانى که کافر شدند[به آنان گفته شود:] مگر آیات من بر شما خوانده نمى‌‏شد و گردنکشى کردید و مردمى گناهکار بودید. آیه ۱۳۳ اعراف:«فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُّفَصَّلاَتٍ فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ»پس طوفان و ملخ و شپش و وزغ‏ها و خون را که معجزاتى از هم جدا بودند برایشان فرستادیم، باز هم سرکشى کردند و قومى بزهکار بودند آیه۷۵سوره یونس:«ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآیَاتِنَا فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ»آن‏گاه از پى آنان موسى و هارون را با آیات خویش به سوى فرعون و اشراف او فرستادیم، ولى آنها بزرگى کردند و قومى عصیانگر بودند در آیات ذکر شده گناهان بسیار و جرم‌پیشگى کافران و فرعون و سران حکومتش عامل استکبار آنان در برابر آیات الهى بیان شده‌ است. دنیای امروز غرب با شهوت‌رانی و بی‌بندباری گره خورده است. در فرهنگ غربی، تهییج شهوات و افراط در برآورده کردن نیازهای جسمی و جنسی به اصلی خدشه ناپذیر تبدیل شده است. گناه در این فرهنگ معنایی ندارد و انسان آزاد است و نیازی به بندگی خالق متعال ندارد.۸. غفلت از قدرت نامحدود الهى:یکى از عوامل کفر و استکبار در قوم عاد، غفلت آنان از قدرت برتر الهى بوده است آیه ۱۵ سوره فصلت:«فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یَجْحَدُونَ»و امّا عادیان، به ناحق، در زمین سر برافراشتند و گفتند: چه کسى از ما نیرومندتر است؟ آیا ندانسته‏ اند که آن خدایى که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و[به خاطر این احساس قدرت‏] آیات ما را انکار مى‏ کردند.(+) این آیه به غفلت قارون(از‌مستکبران قوم موسى(علیه السلام)) از قدرت نامحدود پروردگار اشاره‌ دارد. وقتی انسان قدرت نامحدود خداوند را ناچیز شمارد در محاسبه میزان قدر خود دچار اشتباه می‌شود. امروز شاهدیم که رژیم‌های دارای بمب هسته‌ای که قدرت تخریب کره زمین را دارند گاهی در مقابل گروهی چریکی با امکانات بسیار محدود مانند حماس تسلیم می‌شوند.حزب الله لبنان با اتکای به قدرت نامحدود خداوند، ارتش مغرور رژیم صهیونیستی را به خاک سیاه نشاند. و انقلاب نوپای اسلامی با هزاران مشکل داخلی در مقابل تمامی ابرقدرت های جهان در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، پیروز شد.